Kıraat ilmi, Kur’ân-ı Kerîm’in lafzının sahih rivayetler çerçevesinde korunması, farklı okuyuş vecihlerinin tespiti, tasnifi ve tahlilini konu edinen, İslâmî ilimler içerisinde köklü ve müstakil bir disiplin olarak teşekkül etmiştir. Tarihsel süreç içerisinde rivayet merkezli bir ilim olarak gelişen kıraat ilmi zamanla tefsir, dilbilim ve fıkıh gibi alanlarla kurduğu çok yönlü ilişkiler sayesinde geniş bir ilmî çerçeveye ulaşmıştır. Bu yönüyle kıraat ilmi, Kur’an metninin hem lafzî çeşitliliğini hem de bu çeşitliliğin anlam ve yorum boyutlarını ilmî yöntemlerle incelemeye imkân tanıyan temel araştırma alanlarından biri olmuştur.

 

Günümüzde kıraat ilmi çalışmaları, klasik rivayet birikiminin ötesine geçerek metin tahlili, dilbilimsel çözümleme, karşılaştırmalı okuma yöntemleri ve yazma eser incelemeleri gibi çağdaş akademik yaklaşımlarla yeniden ele alınmaktadır. Kıraat farklılıklarının anlam üzerindeki etkileri, rivayet zincirlerinin tenkidi, kıraat literatürünün sistematik değerlendirilmesi ve klasik metinlerin ilmî neşri gibi konular, ileri düzey uzmanlık ve metodolojik yetkinlik gerektirmektedir. Bu durum, kıraat ilminin doktora düzeyinde müstakil ve derinlikli bir eğitim programı çerçevesinde ele alınmasını gerekli kılmaktadır.

 

Ülkemizde İlahiyat/İslâmî İlimler Fakültelerinin sayısındaki artış, bu alanlarda görev yapacak nitelikli akademik personel ihtiyacını belirgin biçimde artırmıştır. Özellikle Kur’ân-ı Kerîm Okuma ve Tecvid dersleri ile kıraat ilmine dair derslerin akademik düzeyde yürütülmesi, alanında ileri düzey uzmanlaşmış öğretim elemanlarına olan ihtiyacı ortaya koymaktadır. Bu bağlamda kıraat ilmi sahasında hem klasik kaynaklara vukûfiyet sahibi hem de çağdaş araştırma yöntemlerini kullanarak özgün ve nitelikli akademik çalışmalar üretebilen araştırmacılara olan ihtiyaç artmaktadır.

 

Kıraat İlmi Anabilim Dalı bünyesinde yürütülen yüksek lisans programı, alana yönelik temel akademik yeterliliklerin kazandırılması bakımından önemli bir işlev görmekle birlikte, kıraat ilminin derinlikli, analitik ve özgün araştırmalarla geliştirilmesi doktora düzeyinde ileri bir eğitimi zorunlu kılmaktadır. Bu çerçevede açılan doktora programı, kıraat ilmi alanında ileri düzey uzmanlaşmayı sağlayarak, klasik ilmî birikimi çağdaş akademik yaklaşımlarla değerlendirebilen, disiplinler arası perspektif geliştirebilen ve ulusal/uluslararası akademik literatüre katkı sunabilen araştırmacılar yetiştirmeyi amaçlamaktadır.

 

Program kapsamında kıraat imamları, ravileri ve tariklerine ilişkin temel yapı, takrîb usulü ve uygulamalarıyla birlikte ele alınacak; klasik ve manzum kıraat eserleri üzerinden metin merkezli bir eğitim süreci yürütülecektir. Bunun yanı sıra Mushaf imlası, Kur’an metninin teşekkül süreci ve kıraatlere etkisi gibi tarihsel boyutlar ile kıraat ilmine yönelik klasik literatür ve eğitim geleneği sistematik biçimde incelenecektir. Programda ayrıca kıraatlerin semantik yapısı, mana ve yoruma etkileri, tefsir ve Arap dilbilimi ile ilişkisi gibi disiplinler arası konulara yer verilerek, alanın teorik derinliği çok yönlü olarak ele alınacaktır. Oryantalist yaklaşımlar çerçevesinde kıraat ilmine yöneltilen değerlendirmelerin incelenmesiyle de öğrencilerin eleştirel bakış açısı geliştirmeleri hedeflenmektedir. Bu çerçevede öğrencilerin, kıraat ilminin hem rivayet hem de dirayet boyutlarını uygulama ve teori birlikteliği içerisinde kavrayarak, klasik kaynaklara dayalı metin çözümlemeleri yapabilmeleri; tarihsel, dilbilimsel ve yorumsal bağlamları dikkate alarak alanın temel meselelerine yönelik derinlikli ve eleştirel analizler geliştirebilmeleri amaçlanmaktadır. Böylece, doktora düzeyinde özgün ve nitelikli akademik çalışmalar ortaya koyabilecek araştırmacıların yetiştirilmesi hedeflenmektedir.

 

Program çıktıları

1. Kıraat ilminin tarihsel gelişimini, isnad sistemi ve tedris gelenekleri bağlamında ileri düzeyde analiz edebilme.

2. Kıraat imamları, râvileri ve tariklerine ilişkin yapıyı sistematik olarak çözümleyebilme ve rivayetler arası ilişkileri karşılaştırmalı olarak değerlendirebilme.

3. Kıraatlerin cem‘ usulleri, takrîb uygulamaları ve tahrîrât kaidelerini teorik ve uygulamalı olarak ileri düzeyde icra edebilme.

4. Manzum kıraat metinlerini yapısal, içeriksel ve metodolojik açıdan çözümleyebilme ve şerh literatürü ile birlikte değerlendirebilme.

5. Klasik kıraat metinlerini tarihsel ve metodolojik bağlamda analiz edebilme.

6. Kıraat ilmine ait yazma eserleri filolojik yöntemlerle okuyabilme, tahkik edebilme ve ilmî neşir standartlarına uygun şekilde yayına hazırlayabilme.

7. Kıraat ilmi ile Arap Dili ve Belagati arasındaki ilişkiyi nahiv, sarf, lügat ve fonetik boyutlarıyla derinlemesine analiz edebilme.

8. Kıraat farklılıklarının anlam, yorum ve hüküm üzerindeki etkilerini semantik ve bağlamsal yöntemlerle ortaya koyabilme.

9. Kıraat ile Tefsir İlmi arasındaki ilişkiyi, mütevâtir, şâz ve müdrec kıraatler bağlamında değerlendirebilme.

10. Kur’ân metninin teşekkül sürecini, Mushaf imlasını ve tarihsel yazım süreçlerinin kıraatlere etkisini bilimsel yöntemlerle analiz edebilme.

11. Kıraat literatürünü (usûl, ferş, ihticâc, tabakât vb.) türleri, metodolojisi ve terminolojisi açısından sistematik olarak değerlendirebilme.

12. Klasik tecvîd literatürünü tarihsel gelişimi ve kavramsal dönüşümü çerçevesinde analiz edebilme ve kıraat ilmiyle ilişkisini kurabilme.

13. Oryantalistlerin Kur’ân ve kıraatlere yönelik yaklaşımlarını eleştirel bir perspektifle inceleyebilme ve akademik olarak değerlendirebilme.

14. Kıraat ilmi alanında klasik birikimi çağdaş araştırma yöntemleriyle (metin tahlili, karşılaştırmalı analiz, dilbilimsel çözümleme vb.) bütünleştirerek özgün bilimsel çalışmalar üretebilme.

15. Kıraat ilmine ilişkin bilgi ve becerileri hem uygulamalı (tilavet ve edâ) hem de akademik düzeyde etkili biçimde aktarabilme ve ileri düzey öğretim faaliyetleri yürütebilme.

 

Ders Planı

Kodu	Dersin Adı	Z/S
Kİ6000	Tez	Z
Kİ6001	Seminer	Z
Kİ6005	Araştırma Yöntemleri ve Yayın Etiği	Z
Kİ6006	Bilimsel Araştırma ve Proje Eğitimi	Z
Kİ6007	Gelişim ve Öğrenme	Z
Kİ6008	Öğretimde Planlama ve Değerlendirme	Z
Kİ6050	Takrib Usulü ve Uygulamaları	Z
Kİ6051	Manzum Kıraat Metinleri (Tayyibetü’n-Neşr)	Z
Kİ6100	Endülüs'te ve Memlükler'de Kıraat İlmi	S
Kİ6101	İslam Dünyasında Kıraat İlmi ve Tedrisatı	S
Kİ6102	Kıraat Arap Dilbilim İlişkisi	S
Kİ6103	Kıraat İlmi Edebiyatı	S
Kİ6104	Kıraat İmamları, Ravileri ve Tarikleri	S
Kİ6105	Kıraat-Tefsir İlişkisi	S
Kİ6106	Kıraatların Mana ve Yoruma Etkileri	S
Kİ6107	Klasik Kıraat Metinleri	S
Kİ6108	Klasik Tecvid Kaynakları	S
Kİ6109	Kur’an-ı Kerim’in Metinleşme Tarihi ve Kıraatlere Etkisi	S
Kİ6110	Mushaf İmlası	S
Kİ6111	Oryantalistlerin Kur’an-ı Kerim ve Kıraatlere Yaklaşımları	S
Kİ6112	Semantik Açıdan Kıraat İlmi Kavramları	S